Boş bir kâğıtla başlamak
Bir süreç haritası çoğu zaman düzgün bir şemayla değil, üstü karalanmış bir kâğıtla başlar. Konuyu seçtiğimizde ilk işim okuyucunun hangi soruyla geldiğini düşünmektir: tapuya ilişkin bir adım mı merak ediliyor, yoksa belgelerin hangi sırayla toplanacağı mı? Soruyu netleştirmeden çizdiğim her harita, güzel görünse de işe yaramıyor.
Bu yüzden önce kâğıdın ortasına tek bir cümle yazarım: bu harita kimin hangi kararına yardım edecek? Ardından uçlara başlangıç ve bitiş noktalarını koyarım. Aradaki boşluğu doldurmak için kaynak taramasına geçeriz, ancak bu aşamada henüz hiçbir kutu çizilmez; yalnızca eksik olan yerler not edilir.
Bu ilk kâğıt genellikle çöpe gider, ama işe yaramaz değildir. Üzerindeki karalamalar, okuyucunun nerede takılabileceğini bana önceden gösterir. Takılma ihtimali yüksek olan noktalar, haritada daha geniş yer ve daha sade bir dil alır.
- Haritanın cevaplayacağı tek soruyu yazın
- Başlangıç ve bitiş noktasını önce belirleyin
- Boşlukları kutu çizmeden not edin
Kaynakları sırayla okumak
Taslağın ardından resmî kaynaklara dönerim. Yayın masasında bu işi Mehmet Kaya yürütüyor; ben yazar olarak ondan hangi adımın hangi kurumdan çıktığını açıkça işaretlemesini isterim. Bir adımın kaynağı gösterilemiyorsa, o adım haritaya girmez ya da yalnızca soru işaretiyle girer.
Aynı adımı farklı kaynaklarda farklı sırayla bulduğumuz da olur. Bu durumda tek bir sırayı doğruymuş gibi çizmek yerine, ayrışmayı metinde belirtiriz. Okuyucu için dürüst olan, sürecin her durumda aynı işlemediğini söylemektir; kesin görünen ama yanlış bir çizgi, kararsız görünen ama doğru bir çizgiden daha çok zarar verir.
Kaynak okuması yavaş ilerler. Bir sayfa metinden çoğu zaman yalnızca iki ya da üç adım çıkar. Geri kalanı bağlam, istisna ve uyarıdır; bunları da haritanın kenarına notlar olarak taşırız.
- Her adımın yanına kaynak türünü yazın
- Kaynaklar ayrışıyorsa bunu açıkça belirtin
- İstisnaları ana çizgiye değil kenara koyun
Adımları sıraya dizerken
Adımları dizmek göründüğünden zordur. Bazı işlemler birbirine bağlıdır ve sıra değiştirilemez; bazıları ise aynı anda yürüyebilir. Haritada bu farkı göstermek için bağımlı adımları tek bir hatta, bağımsız adımları yan yana koyarım. Okuyucu bir bakışta hangi işi bekletmek zorunda olduğunu, hangisini paralel yürütebileceğini görür.
Burada en sık yaptığım hata, süreleri çok erken yazmaktır. Bir adımın yanına gün sayısı koyduğumuz anda, okuyucu onu herkes için geçerli bir kural sanabilir. Bu yüzden süreleri ancak kaynağını, istisnasını ve güncelliğini doğrulatma uyarısını birlikte verebildiğimde çizime alırım; aksi halde yalnızca adımın sırasını gösteririm.
Sıralama bittiğinde haritayı yüksek sesle okurum: önce şu, sonra bu. Cümle bir yerde tökezliyorsa, çizim de orada hatalıdır.
- Bağımlı adımlar tek hatta, bağımsızlar yan yana
- Süreyi yalnızca istisnasıyla birlikte yazın
- Haritayı sesli okuyarak sınayın
Görsel anlatımın kendi kuralları
Taslak elimde olunca iş Elif Demirtaş'a geçer. Elif, benim kalabalık çizdiğim yerleri sadeleştirir. Ondan öğrendiğim ilk kural, bir haritada aynı anda tek bir fikir taşımaktır: sıra, ya da süre, ya da sorumlu kurum. Hepsini tek çizime sığdırmaya çalıştığımızda harita okunmaz hale geliyor.
İkinci kural erişilebilirlikle ilgili. Renk tek başına anlam taşımaz; mavi vurgu kullanıyorsak aynı bilgiyi şekille ve yazıyla da veririz. Böylece rengi ayırt edemeyen ya da çizimi ekran okuyucuyla izleyen bir okuyucu da aynı sırayı takip edebilir. Her harita, altında düz metin olarak da yazılır.
Üçüncü kural küçük ekranla ilgili. Telefonda yana kaydırmak zorunda kalınan bir zaman çizelgesi çoğu okuyucuyu kaybeder; bu yüzden uzun haritaları dikey akışa çeviririz.
- Her çizimde tek bir fikir taşıyın
- Anlamı yalnızca renge bırakmayın
- Haritanın düz metin karşılığını yazın
Hipotetik örnekle sınamak
Harita bittiğinde onu varsayımsal bir örnekle yürüyüp denerim. Örneğin ortada çok sayıda mirasçı olan bir durum kurgularım ve haritayı bu durumun içinden geçirerek okurum. Hangi kutuda duraksıyorsam, orada okuyucu da duraksayacaktır. Bu denemeler çoğu zaman haritanın baştan çizilmesine yol açar.
Örnekler her zaman açıkça varsayımsal olarak sunulur ve gerçek bir aileyi ya da dosyayı anlatmaz. Amaç, sürecin mantığını göstermektir; sonucu tahmin ettirmek değil. Bir okuyucu kendi durumunu örnekle birebir eşleştirmeye kalkarsa, haritanın bir şeyi eksik anlatmış olduğunu düşünürüm.
Bu sınama aşamasında Burak olarak kendimi de sorguya çekerim: bu adımı bilmeyen biri anlar mı, yoksa ben mi çok şey biliyorum diye varsayıyorum? Cevap çoğu zaman ikincisidir.
- Haritayı varsayımsal bir durumda baştan sona yürüyün
- Duraksadığınız her kutuyu yeniden yazın
- Örneği gerçek bir dosya gibi sunmayın
Yayından sonra haritayı güncel tutmak
Bir harita yayımlandığında iş bitmez. Resmî uygulamalar zamanla değişebilir; bu nedenle her haritanın yanında hangi bilginin değişmeye açık olduğunu belirtiriz. Okuyucuya düşen, ilgili kurumun güncel duyurusunu kontrol etmektir; biz yalnızca genel mantığı ve sırayı gösteririz.
Okuyucu sorularından da çok şey öğreniyoruz. Bir adımın birden fazla kişi tarafından yanlış anlaşıldığını fark ettiğimizde, haritayı değiştirmek yerine önce metnini açarız; çoğu zaman sorun çizgide değil, kutudaki kelimededir.
Sonuçta iyi bir süreç haritası, okuyucuya yol göstermekten çok, hangi soruyu kime sormak gerektiğini hatırlatan bir araçtır.
Bir süreç haritası, ilk bakışta sakin bir çizim gibi görünür; arkasında ise kaynak taraması, sıralama tartışması, görsel sadeleştirme ve varsayımsal sınama vardır. Bu yüzden haritayı tek başına bir cevap değil, bir okuma yardımcısı olarak görmenizi öneririm. Adımların sırasını anlamak için kullanın, ancak süreleri ve güncel koşulları her zaman ilgili resmî kurumdan doğrulayın.
