Sözlük işi bir kelimeyle başlamaz, bir soruyla başlar
Terimler Sözlüğü üzerinde çalışırken ilk yaptığımız şey alfabetik bir liste çıkarmak değil. Önce okuyucudan gelen soruları ve yazılarımızı hazırlarken kendi takıldığımız yerleri bir araya getiriyoruz. Bir okuyucu "muris ile mirasçı aynı şey mi" diye sorduysa, bu soru sözlükte bir maddenin açılması için yeterli bir gerekçe sayılıyor.
Bu yüzden madde listesi masamızda sürekli değişiyor. Bir terim yayımlanmış üç yazıda dipnot gibi açıklanmak zorunda kaldıysa, artık kendi maddesini hak ettiğini düşünüyoruz. Tersine, yalnızca uzmanların kullandığı ve okuyucunun hiç karşılaşmayacağı bir ifade ne kadar ilginç olursa olsun sıraya girmiyor.
Yazı masasında bu işi kâğıt üzerinde yürütüyoruz: her terim için bir kart, kartın üstünde terimin geçtiği yazı, okuyucunun muhtemel sorusu ve açıklamanın hangi kaynaktan doğrulanacağı not ediliyor.
- Önce okuyucu sorusu, sonra terim
- Her terim için tek bir kart
- Kartta kaynak notu zorunlu
Kaynağa dönmeden hiçbir tanım yazılmaz
Bir terimin sade anlatımı çoğu zaman hafızadan yazılabilecek kadar kolay görünür. Tam bu noktada en çok hata yapılır. Bu yüzden her tanım için ilgili mevzuat metnine ve kurumların yayımladığı açıklamalara dönüyoruz. Kaynak ve doğrulama editörümüz Mehmet Kaya taslağı bu metinlerle satır satır karşılaştırıyor.
Karşılaştırmada iki şeye bakılıyor: tanımın kendisi doğru mu ve tanım bir süreyi, bir makamı ya da bir belgeyi ima ediyorsa bu ima hâlâ geçerli mi. Mevzuat zaman içinde değişebildiği için sözlükteki hiçbir madde "kesin ve değişmez" diye sunulmuyor, okuyucuya güncel durumu ilgili kurumdan doğrulaması hatırlatılıyor.
Kaynağı bulunamayan ya da kaynakların birbiriyle çeliştiği bir ifade ise maddeye alınmıyor. Eksik bir sözlük, hatalı bir sözlükten daha az zarar verir.
- Taslak resmî metinle satır satır karşılaştırılır
- Süre ve makam içeren tanımlar ayrıca işaretlenir
Sade dile çevirmek, hukuku sadeleştirmek değildir
Yazarken en çok dikkat ettiğim şey, sadeleştirmenin anlamı yumuşatmaya dönüşmemesi. "Saklı pay" gibi bir terimi anlatırken günlük bir benzetme kullanmak okuyucuyu rahatlatabilir, ama benzetme terimin sınırını bulanıklaştırıyorsa vazgeçiyorum. Önce terimin ne olduğunu bir cümleyle söylüyorum, sonra ne olmadığını ekliyorum.
Madde uzunluğu da bilinçli bir tercih. Çoğu madde üç ila beş cümle tutuyor. Daha uzun bir açıklama gerekiyorsa bu, terimin aslında bir yazıya konu olacak kadar geniş olduğunu gösteriyor ve onu sözlükte tıkıştırmak yerine ilgili yazıya yönlendiriyoruz.
Dil üslubunu belirleyen genel yayın yönetmenimiz Selin Aydoğan'ın kuralı basit: bir madde, konuya hiç yabancı olmayan biri tarafından ilk okunuşta anlaşılmıyorsa yeniden yazılır.
- Önce terimin ne olduğu, sonra ne olmadığı
- Uzun açıklama gerektiren terim yazıya yönlendirilir
Örnekler varsayımsaldır ve öyle de kalır
Bir terim soyut kaldığında akılda tutulması zor, bu yüzden maddelerin bir kısmına kısa örnekler ekliyoruz. Bu örnekleri yayın ekibimiz, terimin sınırlarını göstermek için genel çizgilerle hazırlıyor. Hiçbir gerçek dosyayı, kişiyi ya da belirli bir sonucu çağrıştırmasın diye adları ve ayrıntıları bilerek sade tutuyoruz.
Örnek yazarken sık düştüğümüz bir tuzak var: örneği anlaşılır kılmak için rakamlar eklemek. Oysa bir pay oranı ya da bir süre içeren örnek, okuyucuda "benim durumumda da böyle" izlenimi bırakabiliyor. Bu nedenle örneklerde mümkün olduğunca rakamdan kaçınıyor, rakam gerekiyorsa yalnızca mantığı göstermeye yetecek kadarını kullanıyoruz.
Her örneğin sonunda okuyucunun kendi durumu için resmî kurumlardan güncel bilgi alması gerektiği hatırlatılıyor; bu bir ritüel değil, örneğin nerede bittiğini gösteren bir sınır.
- Örneklerde ad ve ayrıntı en aza iner
- Rakam yalnızca mantığı göstermek için kullanılır
Görsel anlatım editörünün masasında terimler
Sözlük yalnızca metinden ibaret değil. Elif Demirtaş, birbirine bağlı terimleri küçük ilişki şemalarına dönüştürüyor. Örneğin bir mirasçılık terimi ile ona yakın üç dört kavram aynı sayfada küçük bir çizimle yan yana geldiğinde, okuyucu aralarındaki farkı metin okumadan da sezebiliyor.
Bu şemalar tasarlanırken renk kullanımı kadar okunabilirlik de belirleyici oluyor. Koyu zemin üzerinde mavi vurgular yalnızca bağlantıyı ya da ilişkiyi göstermek için kullanılıyor; bir şeyi süslemek için değil. Her şema, ekran okuyucu kullanan okuyucular için metin karşılığıyla birlikte hazırlanıyor.
Şema bittikten sonra metin ile görsel yeniden yan yana konup çelişki aranıyor. Şemada görünen ama maddede söylenmeyen bir ilişki varsa, ya madde ya da şema düzeltiliyor.
- Birbirine yakın terimler küçük şemalarla bağlanır
- Her şemanın metin karşılığı vardır
Yayından sonra: okuyucu notları ve yeniden bakış
Bir madde yayımlandığında iş bitmiyor. Okuyucudan gelen düzeltme ya da açıklama istekleri iletişim formu üzerinden bize ulaşıyor ve haftalık toplantıda tek tek ele alınıyor. Anlaşılmadığı söylenen bir madde, çoğu zaman bizim yanlış bir varsayımla yazdığımızı gösteriyor.
Ayrıca belirli aralıklarla eski maddeleri yeniden gözden geçiriyoruz. Mevzuat ya da kurum uygulaması değişmişse madde güncelleniyor, güncelleme mümkün değilse madde geçici olarak çekiliyor. Yayın yeni olduğu için bu düzenin henüz uzun bir geçmişi yok; ama baştan beri uygulamayı seçtiğimiz bir alışkanlık.
Sözlüğün amacı hiçbir zaman "son söz" olmak değil. Okuyucunun bir terimle karşılaştığında paniğe kapılmadan neye baktığını anlamasına yardım etmek, sonra da doğru kaynağa yönlendirmek.
- Okuyucu notları haftalık toplantıda değerlendirilir
- Güncel olmayan madde düzeltilir ya da geri çekilir
Bir sözlük maddesi üç beş cümleden ibaret görünür, ama arkasında soru toplama, kaynak karşılaştırma, sadeleştirme ve görsel kontrol aşamaları var. Bu emeği anlatmamın sebebi, okuduğunuz tanımın nasıl hazırlandığını bilmenizin ona doğru mesafeyle yaklaşmanızı sağlayacağını düşünmem. Terimlerin geçerliliğini her zaman ilgili resmî kurumdan doğrulayın.
